Fiil çatısı, fiillerin özne ve nesneye göre girdiği şekle çatı denir.

Neden Fiil Çatısı?

İsim cümlelerinin yüklemlerinde fiil bulunmadığından çatıdan söz edilemez. Bu yüzden konunun ismi de "Fiil Çatısı" olmalıdır.

Fiillerin özne ve nesneye göre girdiği şekle çatı denir.

 

fiil çatısı, fiilde çatı konu anlatımı

1.ÖZNESİNE GÖRE

1.1 Etken Fiil 

Etken fiillerde eylemi kimin/neyin yaptığı bellidir.  Yani işi yapan kişi / şey bellidir. Zaten fiil cümlelerinde özne demek, o fiili gerçekleştiren, işi yapan demektir.

“Oğlu savaşın birinde şehit düştü, iki kızı da evlenip ücra yerlere gittiler-Halikarnas Balıkçısı

"Şehit düşen kim, giden kim?" soruları sorduğumuz zaman oğlu ve iki kızı cevabını alır ve özneyi bulmuş oluruz. Öyleyse bu cümlenin fiili etkendir.


"Anası mutfakta bir tabağa marul doğruyor." -Y. Atılgan

"Doğrayan kim?" sorusunu sorduğumuz zaman "anası" cevabını alır ve özneyi bulmuş oluruz. Öyleyse bu cümlenin fiili etkendir.

 

Unutmayalım, öznenin gizli olması öznenin olmadığı anlamına gelmez:
“Bir sabaha karşı yine çakal sesleriyle uyanmıştım.” -S. F. Abasıyanık

"Uyanan kim?" sorusunu sorduğumuz zaman "Ben" cevabını alırız ve gizli özneyi bulmuş oluruz. Öyleyse bu cümlenin fiili etkendir.

Unutmayalım, öznenin insan olması şart değildir:
“Yeni silinmiş tahtalar birkaç saniye içinde berbat oldu.” -R. N. Güntekin

"Berbat olan ne?" sorusunu sorduğumuz zaman "yeni silinmiş tahtalar" cevabını alırız ve özneyi bulmuş oluruz. Öyleyse bu cümlenin fiili etkendir.

 

1.2 Edilgen Fiil

Edilgen fiillerde eylemi, işi kimin neyin yaptığı belli değildir. Başkası tarafından yapılma , bilinmezlik anlamı vardır.
Türkçede fiiller  -l, -n, -ıl, -ın eklerini alarak  edilgen hale dönüşürler.

 "Kiler daha yarım saat evvel temizlenmiştir."    (R.N. Güntekin, Kızılcık Dalları, s. 119)

Bu cümlede kileri kimin temizlediği belli değildir. Temizle-(mek) fiili -n eki alarak edilgen fiil olmuştur.
"Kileri daha yarım saat evvel temizledi." demiş olsaydık, kileri O'nun temizlediği belli olurdu.

"Müdiriyette Nihad doğrudan doğruya müteferrika komiserine götürül."  (P. Safa, Mahşer, s. 243)

Bu cümlede Nihat'ı komsere kimin götürdüğü belli değildir. Götür-(mek) fiili -ül eki alarak edilgen fiil olmuştur.
"Nihat'ı komsere götürdüler." demiş olsaydık, Onlar'ın götürdüğünü anlardık.

"Bire doğru da akşam yemeğine oturulurdu." (A.Ş. Hisar. Fahim Bey ve Biz s. 77)

 

Aklımızda olsun, edilgen çatılı fiil ile kurulan cümlelerde, belirtisiz nesneye "sözde özne" denir. "Kiler daha yarım saat evvel temizlenmiştir."  "Temizlenen ne?" sorusunun cevabı belirtisiz nesnedir.

 

2.NESNESİNE GÖRE

2.1 Geçişli Fiil

Nesnesi bizzat cümlede var olan ya da cümlede nesne olmasa da hayali bir nesne koyabildiğimiz fiiller, geçişli fiillerdir.

Cümlede nesneyi bulmak için fiile "Ne, neyi, kimi?" soruları sorulur. Bu sorulara aldığımız cevap nesnedir.

"Bana umutsuz bir sesle son raporları okudu." -F. R. Atay

Bu cümlede "okudu" yüklemine "Neyi" sorusunu sorduğumuzda "raporları" cevabını alırız. Öyle ise nesnesi vardır ve okumak fiili geçişlidir.

"Şaşkınım, çenem, dudaklarım, dilim sanki artık beni dinlemiyorlar." -A. Ümit.

Bu cümlede "dinlemiyorlar" yüklemine "Kimi?" sorusunu sorduğumuzda "beni" cevabını alırız. Öyle ise nesnesi vardır ve dinlemek fiili geçişlidir.

 "Bu ikramın sebebini anlamak için telaşsız bekledi." -N. Hikmet

Bu cümlede "bekledi" yüklemine "ne, neyi, kimi" sorularını sorunca cevap alamıyoruz lakin fiile geçişsiz diyebilmemiz için başka nesneler, hayali nesneler alıp almadığını da kontrol etmemiz gerekir.  Bunun için "bekledi" yükleminin önüne "onu" kelimesini getirebiliriz. Neyi bekledi? "Onu bekledi." diyebildiğimize göre bu fiil geçişlidir.

 

Kısacası, nesne ile kullanabilen fiil geçişlidir:  Sevmek (okuma-yı sevmek) , görmek (ev-i görmek) , kırmak (cam-ı kırmak) , dökmek (süt-ü dökmek)  vb.

"Onu" kelimesini nesne olarak kullanabiliriz, bu bize kolaylık sağlar.
(onu sevmek ) - sevmek fiili nesne ile kullanılabiliyor, geçişlidir.
(onu gitmek) - gitmek fiili nesne ile birlikte anlamsız oluyor, geçişsizdir.

 

2.2 Geçişsiz Fiil

Nesne ile birlikte kullanılamayan, nesne alamayan, nesnesi olmayan fiildir.

"Bir sandalyenin üzerinde oturmuş, önüne bakıyordu."-S. F. Abasıyanık

"(Onu) oturmuş", "(onu) bakıyordu" dediğimizde anlamsız oluyor, nesne ile birlikte kullanamıyoruz. Öyleyse bu fiiller geçişsizdir.

"Meğer bu eski gururu ta canevinde uyurmuş. ” -T. Buğra
"Sabaha karşı aşağı indi, aralık kapıdan korka korka babasına baktı." -R. N. Güntekin
"Son mısraları acele okuyarak susmuştu." -H. F. Ozansoy
"Onlar da bu hazırlop klişeleri kullanmak fırsatını buluncaya kadar susacaklardır." -B. R. Eyuboğlu

 

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*