Ek Kök ve Gövde – İsim Kök ve Fiil Kök

Ek Kök ve Gövde, İsim Kök ve Fiil Kök, Ortak Kök ve Sesteş Kök, Kökü Bakımından Farklı Sözcükler, Kök Bilgisi TYT Türkçe Konu Anlatımı PDF olarak indirebilirsiniz.

ek kök ve gövde bilgisi tyt türkçe dil bilgisi
Bu Konuyu Öğrenince Çözebileceğiniz Soru Şekilleri
Hangisi kök türü bakımından diğerlerinden farklıdır?
Hangisi farklı bir kökten türemiştir?
Hangisi hem yapım hem çekim eki almıştır?
Hangisi ortak köklüdür / değildir? Hangisi sesteş köktür?
Hangisi birden fazla çekim eki almıştır?
Hangisi birden fazla yapım eki almıştır?
…. sözcüğü ad soyludur / fiil soyludur.
…. sözcüğü fiilden fiil / filden isim / isimden isim / isimden fiil eki almıştır?

Kök Bilgisi

Bir sözcüğün anlamlı en küçük birimine kök denir.

  • Kök bulunurken sözcükteki tüm ekler çıkartılır.

Söz gelimi, gözlükçülükten sözcüğünün kökünü sözcüğü sondan başlayarak parçalayalım ve köküne ulaşalım:
gözlükçülükten
gözlükçülük
gözlükçü
gözlük
göz

  • Türkçede kökler sözcüğün başında bulunur. Kökler önceden var olan türetilmemiş sözcüklerdir.

Gözlükçülük sözcüğü üzerinden örneklendirelim yine. Sözcüğün başına baktığımız anlamlı en küçük birim olarak göz sözcüğünü görürüz:
Göz
Gözlük
Gözlükçü
Gözlükçülük

Göz sözü, önceden var olan bir sözcük iken gözlük sözcüğü göz sözcüğüne, gözlükçü sözcüğü gözlük sözcüğüne, gözlükçülük sözcüğü de gözlükçü sözüne getirilen ek ile türetilmiş ve türetme yolu ile elde edilmiş bir sözcüktür.

  • Kökler isim (ad) ve fiil (eylem) kökü olmak üzere ikiye ayrılır.
1. İsim Kök

Canlı ve cansız varlıkları , düşünce , duygu, olay ve durumları adlandıran köklerdir.
İş , oluş , hareket bildirmez , “-mak, -mek” ekini almaz.
Gözlük sözcüğünün kökü, “göz” isimdir. (Gözmek diyemezsiniz.)
Başlangıç sözcüğünün kökü, “baş” isimdir. (başmak diyemezsiniz.)

1. Fiil Kök

Bir işi, oluşu ve hareketi bildiren köklerdir. Mastar eki “-mak,-mek” ekini alır.
Fiil kökleri yazılırken sonlarına küçük bir tire(-) işareti konur.
Bilgi sözcüğünün kökü, “bil-” fiilidir. (bilmek diyebilirsiniz.)
Sevgi sözcüğünün kökü, “sev-” fiildir. (sevmek diyebiliriz.)

Dikkat Et
Bazı sözcükler yeni bir ek aldıklarına ses kaybına, yumuşamasına vb. ses olaylarına uğrayabilirler. Bu durumda kökü tespit ederken dikkat etmek gerekir.

kaybına → kayıp-ı-n-a → kökü kayıp
çevrelemek → çevir-le-mek → kökü çevir
sararmak → sarı-ar-mak → kökü sarı
küçülmek → küçük – l – mek → kökü küçük

EK Bİlgi: Ortak Kök ve Sesteş Kök
Türkçede hem isim (ad) hem de fiil (eylem) olarak kullanılabilen ortak kökler vardır. Ortak köklerin isim kökü mü, fiil kökü mü olduğu cümledeki anlamından ortaya çıkar.
“Güreşi yarıda kestiler.” cümlesinde “güreş” isim kök iken “İkisi güreşti.” cümlesinde “güreş-(mek)” fiili köktür. Şu sözcükler de ortak köke örnektir: güreş / güreş-, barış / barış-, tat / tat-, göç / göç, boya / boya-.
Ortak kökler arasında anlam ilişkisi vardır: güreş(mek), ismi güreş olan sporu yapmaktır.

Türkçede aralarında anlam ilişkisi bulunmayan, tamamen iki ayrı sözcük olan ama aynı şekilde yazılan kökler de vardır. Bunlar ise sesteş köktür: al / al-, dal / dal-, kız / kız-, yüz / yüz
al: kırmızı / al(mak) fiil gibi.

Ek Bilgisi

  • Köklere gelen her ek yeni bir sözcük türetmez. Bazı ekler yeni sözcük türetirken bazılarının görevi sözcüğün cümledeki diğer sözcükler ile ilişki kurmasına yardımcı olmaktır.

Söz gelimi, “Gözlükten hoşlanmam.” cümlesindeki “gözlükten” sözcüğüne gelen eklere baktığımızda – lük ekinin yeni bir sözcük türettiğini görürken, (gözlük) – ten ekinin “gözlük” sözcüğünü “hoşlanmam” sözcüğüne bağlayarak (gözlük hoşlanmam değil gözlükten hoşlanmam) anlamlı bir cümle kurmamıza yardım ettiğini görürüz.

  • Türkçede ekler, yapım eki ve çekim eki olmak üzere ikiye ayrılır.
  • Çekim eklerikelimenin anlamını değiştirmez, yeni bir kelime yaratmaz, cümledeki diğer kelimeler ile anlam ilişkisi kurmasına yardımcı olur.
  • Yapım ekleri, isim ya da fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını ve bazen de türünü değiştirirler.
  • Yapım ekleri yeni sözcük türettikleri için her zaman çekim eklerinden önce gelir. (birkaç istisna dışında)
  • İsim ve fiil köklerine yapım ekleri getirilerek oluşturulmuş yeni sözcüklere “gövde” denir.
  • Yapım ekleri isimden isim, isimden fiil, fiilden fiil, fiilden isim yapan ekler şeklinde isimlendirilir. Bu isimlendirme eklendiği kök ve yeni sözcüğün türünden gelir. Bilgi sözcüğünde bil- fiil köküne – gi yapım eki gelmiş, bilgi ismi türetilmiş. Öyle ise – gi eki fiilden isim yapan ektir.

Özetle Türkçede önce kök, sonra varsa yapım eki sonra varsa çekim eki gelir: kök+yapım eki+çekim eki

SözcüklerKökYapım EkleriÇekim Ekleri
Kelimelerdenkelimex-ler-den
bilgisizlerbil--gi-siz-ler
gelmiştigel-x-miş-ti
yapımcıdanyap--ım-cı-dan
burnumuzburun-x-(u)-muz
geliyorlargel-x(i)-yor-lar

Uyarı
Kök ile yeni türetilen sözcük arasında her zaman bir anlam ilişkisi vardır. Göz ile gözlük sözcüğü arasındaki ilişki gibi.

Bu yüzden kökü tespit ederken bu ilişkiye dikkat etmeden en küçük anlamlı birimi seçerseniz hata yaparsınız. Kalemler sözcüğünün kökü kale, balık sözcüğünün kökü bal değildir örneğin.

Örnek Sorular ve Çözümleri

Adını funda oteli koymuş 
Sevdamızın da adını
                           I
Ayakları dibinde gün batımının.
                                        II       
Ve ağzında binlerce güneşin tadı
                                                III
Dilinin ucunda yalnızca kendi adın.
  IV                        V

Bu dizelerde numaralanmış sözcüklerin hangisi kök türü bakımından diğerlerinden farklıdır?

Çözüm Yolu: Hangisinin kökü isim hangisinin kökü fiil diye bakmak.


Çözüm: Adını (ad-ı-(n)-ı ) sözcüğünün kökü ad, tadı (tat-ı) sözcüğünün kökü tat, dilinin (dil-i-nin) sözcüğünün dil, yalnızca (yalınız-ca) sözcüğün kökü yalın. Ad ve yalının kesinlikle isim olduğunu biliyoruz, dil ve tat sözcüklerini de şaşırtmak amacı ile koymuşlar, dilmek ve tatmak deyip fiil sanın diye lakın bunlarında da isim olduğunu görmelisiniz. Geriye batımının sözcüğü kalıyor, gün batımı bat-(mak) fiili ile ilişkili. Öyleyse kökü fiil olan tek sözcük II. sözcük.

Bir damla deniz, işte görüp göreceğin
                                     I
Ey yoksunluklardan yola çıkan kişi!
               II
Altmış yıl yaşadın, altı günlük ne kaldı?
                    III
Ne kaldı anılardan, acılardan başka?
                   IV                V
Bu dizelerde numaralanmış sözcüklerden hangileri hem yapım hem çekim eki almamıştır?

A) I ve II.      B) I ve V.      C) II ve IV.      D) III ve IV.      E) IV ve V.

Çözüm Yolu: Yapım eki almış sözcüğü belirlemek ve elemek. Ayrıca hem yapım hem çekim eki dediğine göre en az iki ek alması gerekli, öyleyse tek ek alanı da bulmak şıkları elemek de yardımcı olur.


Çözüm: Görüp sözcüğü (gör-üp) tek ek almış. Dolayısıyla C, D, E şıklarını eleriz. A ve şıkkkı için II. ve V. sözcüklere bakarız. II. sözcük yoksunluklardan (yok-sun-luk-lar-dan) sözcüğü yok sözcüğünden yoksun, yoksun sözcüğünden yoksunluk olmuş aldığı yapık ekleri ile sonra da başka ekler almış. Bu şıkkı da böylelikle eleriz. Cevap B seçeneği çıkar. Acılardan (acı-lar-dan) sözcüğünün kökü acı, aldığı -lar ve -dan ekleri yeni bir sözcük türetmediğine göre bunlar çekim eki ve sözcük yapım eki almamış.
III – yaş-a-dı-n (yaştan yaşamak)
IV – an-ı-lar-dan (anmaktan anı)

Ayvalar ve güneş sarardı
                                I
Yıldızlar daha parlak
     II
Ve ay daha soğuk şimdiden
                     III
Güz denizi yutkunuyor
                       IV
Ardı sıra yitik bir aşkın
                V
Kıyıya çarpıp geriye çekilirken

Bu dizelerde numaralanmış sözcüklerden hangileri isim kökünden türemiştir?

A) I ve II.     B) I ve III.     C) II ve IV.    D) III ve V.      E) IV ve V.

Çözüm Yolu: Sözcüklerin kökü bulunur ve isim mi fiil mi diye kontrol edilir.


Çözüm:
V. Sözcük yit-ik, kök yit-(mek)
IV. Sözcük yut-kun-u-yor, kök yut-(mak)
III. Sözcük soğu-k, kök soğu-(mak)
II. Sözcük yıldız-lar, kök yıldız
I. Sözcük sarı-ar-dı, kök sarı (ünlü düşmesine dikkat et)
Yıldızmak ve sarımak diyemediğimize göre bunlar isim ve cevap A şıkkı.

Kök Bilgisi Çıkmış Sorular

Altmış bin yıl önce Afrika’dan yola çıkan insanlar, durmadan ilerleyerek dünyanın dört bir yanına (I) yerleşmişlerdi. Bu (II) ilerleyişleri ve gittikleri mesafe; iklime, nüfus (III) baskılarına, tekne ve diğer teknolojik icatlara bağlıydı. (IV) Yolculuklarını (V) hızlandıran etkenler arasında elle tutulamayanlar da vardı: hayal gücü, adaptasyon ve bir sonraki tepenin ardında ne olduğuna dair merak.

1. Bu parçadaki numaralanmış sözcüklerden hangisinin kökü ötekilerden farklıdır? (2015 LYS)

A) I.    B) II.    C) III.    D) IV.    E) V.

Edebiyat-estetik (I) bağlantısı üzerinde duran Tanpınar, gençlik (II) yıllarından hayatının (III) sonuna kadar denilebilir ki yalnız güzel eserleri (IV) önemsemiş, (V) onlardan daha üstün bir değerin varlığını tanımamıştır.

2. Bu parçadaki numaralanmış sözcüklerden hangileri hem yapım hem de çekim eki almıştır? (2017 YGS)

A) I ve II     B) I ve IV     C) II ve IV    D) III ve V      E) IV ve V

Gelecekteki bilişsel sistemlerin çevreyle (I) etkileşim hâlinde olması bekleniyor. Canlı organizmaların sinir sistemlerinden (II) esinlenerek geliştirilen bu mekanizmaların en önemli özelliği, klasik (III) işlemcilerin aksine hafıza ve işlemci birimlerinin bir arada olmasıdır. İnsan beynine benzer (IV) biçimde çalışan elektronik cihazlar henüz tasarlanmamış olsa da yakın zamanda bu konuda önemli gelişmeler (V) yaşanması bekleniyor.

3. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangileri isim kökünden türemiştir? (2018 TYT)

A) I ve II    B) I ve III    C) II ve IV    D) III ve V      E)IV ve V

Sosyalleşme (I)süreci; gittikçe yoğunlaşan kontrol, yön verme ve biçimlendirme etkisiyle doğal bir (II) varlık olan insanı; uygar, kanunlara (III) saygılı, diğer insanların hak ve sorumluluklarını hesaba katan, (IV)kendinden emin, sakin, mutlu, mesleki (V) yeterliğe sahip bireyler hâline getirir.

4. Bu parçada altı çizili sözcüklerden hangisi yapım eki almamıştır? (2018 TYT)

A) I       B) II      C) III       D)IV       E)V

Çıkmış sorular Cevap Anahtarı: 1. C 2. B 3. D 4. D

Bu Konudan Sonra
Kök bilgisi konusu, çekim ekleri, yapım ekleri ve sözcükte yapı konularının temelidir. Bu konudan sonra çekim ve yapım ekleri ile sözcükte yapı konusuna çalışmanı tavsiye ederiz.

Ek Kök ve Gövde, İsim Kök ve Fiil Kök, Ortak Kök ve Sesteş Kök, Kökü Bakımından Farklı Sözcükler, Kök Bilgisi TYT Türkçe Konu Anlatımı PDF olarak indirebilirsiniz. Ek kök ve gövde çıkmış sorular.

“Ek Kök ve Gövde – İsim Kök ve Fiil Kök – TYT Türkçe Konu Anlatımı PDF” üzerine 5 yorum

      • Hocam emeğinize sağlık konu anlatımları gerçekten çok iyi 🤓🤗

        Cevapla
  1. her şey iyi hoş ama pdf indirmek için tıkladığım zaman otomatik olarak sayfa yeniden yükleniyor ve pdf inmiyor. Sanırım siteden kaynaklı bir problem hallederseniz mukemmel olur. İçeriğe ulaşmak adına indirmek daha kolay ve paylaşılabilir oluyor. Elinize sağlık.

    Cevapla
    • İndirme linkini eklemeyi unutmuşuz. 🙂 O yüzden sayfanın linkini otomatik yüklüyor. Şu an ekledik, indirebilirsiniz. Teşekkür ederiz.

      Cevapla

Yorum yapın