Cümlenin Ögeleri

Cümlenin ögeleri, temel ve yan ögeler olmak üzere ikiye ayrılır. 8.sınıf LGS cümlenin ögeleri konu anlatımı basit bir şekilde konuyu öğrenmeni sağlar.

Cümlenin Ögeleri 

Cümlenin Ögeleri Nelerden Oluşur?

Türkçede bir cümle oluşturmak için gerekli olan ilk ve en önemli şey yüklemdir. Yüklemin önemi o kadar fazladır ki tek başına bir yüklem ile cümle kurabiliriz.

Sevdim. cümlesi tek başına sev-(mek)fiili kullanılarak yapılmış “sevdim” yükleminden oluşmuştur.
Tembeldim. cümlesi tek başına “tembel” ismi kullanılarak yapılmış “tembeldim” yükleminden oluşmuştur.

Görüldüğü gibi bir yüklem isimden ya da fiilden oluşabilir. Fiil kelimesi ile yüklemin aynı anlamda kullanılması bu yüzden doğru değildir.

Türkçede tek başına bir yüklem ile cümle oluştursak dahi yüklemde belirtilen işi yapan ya da belirtilenin ne olduğu yani cümlenin öznesi bulunur.

“Sevdim” cümlesinde sevme işini yapan kişi “Ben” kişisidir.  (Ben) sev-di-m         Bunu kişi ekinden anlarız.
“Tembeldim” cümlesinde tembel olan kişi “Ben” kişisidir.     (Ben) tembel-di-m   Bunu kişi ekinden anlarız.

Bu sebepten dolayı cümlenin ögelerini temel ögeler ve yan ögeler olmak üzere ikiye ayırırız. Özne ve yüklem mutlaka var olduğundan bunlar; temel ögedir, diğer ögeler; yan ögelerdir.

cümlenin ögeleri, temel ögeler yan ögeler

1.TEMEL ÖGELER

1.1 Yüklem

Cümlede durumu veya hareketi bildiren ve çekimli halde bulunan kelimedir. Fiil veya ad soylu bir kelime olabilir. Cümlenin bütün ögeleri yükleme bağlıdır. Bu yüzden cümlenin ögeleri bulunurken ilk olarak yüklem tespit edilir ve diğer ögeleri bulmak için yükleme soru sorulur.

cümlenin ögeleriYalnızca yüklemler kip ve kişi eki alabilir.


"Mubarek su, saçlarımın arasından, kulaklarımın arkasından enseme ve oradan sırtıma doğru serin serin ak-ı-yor-du." -Y. K. Karaosmanoğlu

"Pencerede dolaşan gölgelerden bir şeyler sezmeye çalışarak koş-u-yor-um." -Y. Z. Ortaç

"Türklük ülküsünün biraz daha köklendiğini, büyüdüğünü, yeşerdiğini duy-ar-ız." -O. S. Orhon

"Günde iki kez pantolonunun ütülenmesini isti-yor-du." -A. Kutlu

"Üzerinde hafif elbiseler var-, başı kavuksuz-du-A. Kabaklı  

"Gönlüm düş- bu sevdaya" -Yunus Emre

cümlenin ögeleri

Yüklemler her zaman tek kelimeden oluşmaz. Kelime gruplarından oluşabilir. Bu durumda yüklemin doğru tespit edilmesi gerekir. Yoksa diğer ögeleri bulurken hata yapılır.

"Gölgesinde yürüdüğü duvarın arkasından bir horoz sesi fark etti." -Ö. Seyfettin
Fark et-(mek) birleşik fiil olduğundan bölünemez.

"Muhtarın oğlu bu hasta köpeklere düşman olduğu günden beri gözümden düştü." -S. F. Abasıyanık
Gözden düşmek deyim olduğu için bölünemez.

"Bu göz alabildiğine düzlük, sinsi bir bataklık gibidir. -A. Erhat
Sinsi bir bataklık gibi sıfat tamlaması olduğu için bölünemez.

1.2 Özne

Cümlede yüklem ile bildirilen hareketi yapan veya yüklem ile hakkında bilgi verilen ögedir. Yani fiil cümlesinde yapan, isim cümlesinde olandır.

Yükleme sorulan "Kim veya Ne" sorularının cevabı özneyi verir.

" Odada, galiba, teyzesi yatıyor." (Peyami Safa, Şimşek, s. 210)
"Yatan kim?" sorusunun cevabı öznedir.

"Adnan, Kadri'den dönerken sokakta düşünüyordu." ( M. Cemal Kuntay, Üç İstanbul, s.223)
"Düşünen kim?" sorusunun cevabı öznedir.

"İnsan âlemde hayal ettiği müddetçe yaşar" (Y.Kemal Bayatlı, Kendi Gök Kubbemiz, s. 91)
"Yaşayan kim?" sorusunun cevabı öznedir.

"O, zamanın sahibiydi" (A. H. Tanpınar, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, s. 37)
"Zamanın sahibi kim?"  sorusunun cevabı öznedir.

“Evlerin kapılarında kocaman yeşil bronz tokmaklar vardı.” -S. Faik Abasıyanık
"Var olan ne, ne vardı?" sorusunun cevabı öznedir.

"Ben gidiyorum Hidayet, yazacak birçok yazılarım var."  (M. Cemal Kuntay, Üç İstanbul, s.218)
"Ne var?" sorusunun cevabı öznedir.

Öznenin cümlede var olması şart değildir. Bu duruma gizli özne adı verilir. Türkçede yüklemin çekiminden özne anlaşılabilir.

“Onların başvuracağı her kapıya gitmiş.” -S. F. Abasıyanık
"Giden kim?" sorusunun cevabı "O" kişisidir. "Gitmiş" yüklemi üçüncü tekil şahıs ile çekimlenmiştir.

Özellikle sanatsal amaçlarla bazen özneyi oluşturan kelimeler arasına başka ögeler girebilir.

"Bir kadının suya değiyor ayakları." Orhan Veli Kanık
 "Değen ne?" sorusunun cevabı öznedir.

Tüm ögeler gibi öznelerde sadece tek kelimeden oluşmayabilir, kelime gruplarından oluşabilir.

Köşklerin camlarına çarparak, çamların tepelerinden aşarak kızgın bir kartal mehâbetiyle dağların sırtlarından uçan bu sesten ürken bir küme güvercin, karşıki çamlıktan havalandı.
"Havalanan ne?" sorusunun cevabı öznedir.

2. YAN ÖGELER

2.1 Nesne

Cümlede fiilden etkilenen ögedir. Yani yapılan iş ile nesnenin arasında bir ilişki vardır.

Bu yüzden nesne, yalnızca fiil cümlelerinde bulunur


Fiile sorulan "Ne, Neyi ve Kimi?" sorularının cevabı nesneyi verir.

"Neyi ve Kimi?" sorularına cevap veren nesneye "Belirtili Nesne" adı verilir.
"Ne?" sorusuna cevap veren nesneye "Belirtisiz Nesne" adı verilir.

BelirtilNesne olan kelime, ismin -i halindedir.
Yani Belirtme hal ekini alır. (-ı, -i, -u, -ü)

"Bana umutsuz bir sesle son raporlar-ı okudu." -F. R. Atay
"Ney-i okudu?" sorusunun cevabı, belirtlili nesnedir.

"Şaşkınım, çenem, dudaklarım, dilim sanki artık ben-i dinlemiyorlar." -A. Ümit
"Kim-i dinlemiyorlar?" sorusunun cevabı, belirtili nesnedir.

2.2 Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)

Dolaylı tümleç veya yer tamlayıcısı,  yüklemin bildirdiği işi yer bakımından belirten öğedir.
Yükleme sorulan "nereye, nerede, nereden,neye, kime, kimde, kimden?" sorularına cevap verir.

 Dolaylı tümleç olan kelime  ismin "-e, -de ve -den" hâllerindedir.

 

Dolaylı tümleci bulmak için yükleme sorulan sorular da  ismin "-e, -de ve -den" hâllerindedir.
nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden?

"Bir kadının suya değiyor ayakları." - Orhan Veli Kanık
"Nereye değiyor?" sorusunun cevabı dolaylı tümleçtir.

"Anası mutfakta bir tabağa marul doğruyor."-Y. Atılgan
"Nerede doğruyor" sorusunun cevabı dolaylı tümleçtir.

"Oğlu savaşın birinde şehit düştü, iki kızı da evlenip ücra yerlere gittiler." -Halikarnas Balıkçısı
"Nerede şehit düştü?" sorusunun ve "Nereye gittiler?" sorusunun cevabı dolaylı tümleçtir.

"Adnan, Kadri'den dönerken sokakta düşünüyordu." - M. Cemal Kuntay
"Nerede düşünüyordu?" sorusunun cevabı dolaylı tümleçtir.

2.3 Zarf Tümleci

Cümlede yüklemin ne zaman, nasıl, ne kadar, ne ile, ne için, kim ile yapıldığını bildiren ögedir. Zarf tümleci bulunurken de yükleme bu sorular sorulur.

"Adnan, Kadri'den dönerken sokakta düşünüyordu." - M. Cemal Kuntay
"Ne zaman düşünüyordu?" sorusunun cevabı zarf tümlecidir.

“Bana umutsuz bir sesle son raporları okudu.” -F. R. Atay
"Nasıl okudu?" sorusunun cevabı zarf tümlecidir.

"Her sabah, şimdi limanda demirli duran bu gemide uyanacaklardı."-Halikarnas Balıkçısı.
"Ne zaman uyanacaklardı?" sorusunun cevabı zarf tümlecidir.

“Çabuk  bir süvari ile bana haber gönderiniz.” -Ö. Seyfettin
"Ne ile haber göndersinler? sorusunun cevabı zarf tümlecidir.

"Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak,
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.  - M.Akif Ersoy
"Ne zaman sönmez" sorusunun cevabı zarf tümlecidir.

Zarf tümleci olan bazı kelimeler yön bildirir. Bu kelimeleri yön bildiren yer tamlayıcısı ile karıştırmamak gerekir. Yer tamlayıcısı (Dolaylı tümleç)   ismin -e, -de, den halindedir.  Zarf tümleci ise yalın haldedir.

Yön bildiren zarf tümlecini bulmak için yükleme "Nere?" sorusu sormak gerekir.
"Artık komutanlardan başka hiç kimse dışarı çıkmazdı." -A. İlhan - (Nere çıkmazdı?)

fiilimsi test, fiilimsiler test indirHey! Cümlenin Ögeleri ile ilgili kazanım testlerini buradan indirebiliyorum: 
Üstelik tüm yıllara ve tüm konulara ait testler de var!
2016 8.Sınıf Kazanım Testleri
2017 8.Sınıf Kazanım Testleri
2018 8.Sınıf Kazanım Testleri
Tüm Sınıflara Ait Kazanım Testleri

Cümlenin Ögeleri Test - LGS Yeni Sistem Uyumlu Türkçe Testleri -

Klasikhoca Kazanım Testleri

 

Test başlıklarına tıklayınız.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*